Kemik Yoğunluğu Ölçümü (DEXA) Nedir, Nasıl Yapılır? T ve Z Skoru
Kemik ölçümü (kemik yoğunluğu ölçümü ya da kemik dansitometrisi), kemiklerdeki kalsiyum ve diğer minerallerin miktarını çok düşük dozlu X ışınıyla ölçen, kısa ve ağrısız bir testtir. En sık DEXA (DXA) yöntemi kullanılır ve ölçüm çoğunlukla bel omurlarından ve kalçadan yapılır. Sonuç T skoru ve Z skoru olarak raporlanır; hekiminiz bunları osteoporoz (kemik erimesi) tanısında ve kırık riskini değerlendirirken kullanır.
DEXA neyi ölçer, ne için kullanılır?
DEXA (DXA), kemik mineral yoğunluğunu (KMY) ölçmek için en yaygın kullanılan yöntemdir. Ölçülen bölgedeki kemikte santimetrekareye düşen mineral miktarını hesaplar. Mineral içeriği yüksek kemik daha yoğun ve sağlamdır, kırılmaya daha dayanıklıdır; kemik yoğunluğu azaldıkça kırık riski artar.
Ölçüm çoğunlukla bel omurlarından ve kalçadan alınır. Paratiroid bezinin fazla çalışması ya da ileri derecede obezite gibi bazı durumlarda ön koldan da ölçüm yapılabilir. Alınan radyasyon çok düşüktür; standart bir akciğer grafisinin onda birinden azdır.
DEXA, osteoporozun tanısında, kırık riskinin değerlendirilmesinde, tedaviye başlama kararında ve izlem sırasında kemik yoğunluğundaki değişimin takibinde kullanılır.
Kemik ölçümü kimlere önerilir?
Ölçüm isteyip istemeyeceğine yaşınıza, kırık öykünüze ve risk etkenlerinize bakarak hekiminiz karar verir. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneğinin (TEMD) osteoporoz kılavuzu özellikle şu grupları sayar:
- 65 yaş ve üzerindeki kadınlar ile 70 yaş ve üzerindeki erkekler (başka risk etkeni olmasa da),
- Menopoza girmiş ya da menopoz geçişinde olup kırık için risk etkeni taşıyan daha genç kadınlar,
- Risk etkeni olan 50–69 yaş arası erkekler,
- 50 yaşından sonra kırık geçirmiş erişkinler,
- Romatoid artrit gibi kemik kaybıyla ilişkili bir hastalığı olanlar ya da uzun süre kortizon grubu ilaç kullananlar.
Kemik sağlığınızla ilgili ilk adım olarak aile hekiminizle konuşabilirsiniz. Osteoporoz değerlendirmesi ve izlemi için endokrinoloji doktorları ve fizik tedavi doktorları listelerine de bakabilirsiniz.
Ölçüme nasıl hazırlanılır, işlem nasıl geçer?
- Metal fermuar, kemer tokası ya da metal düğme içermeyen rahat giysiler giyin; takı, gözlük gibi metal eşyaları çıkarmanız istenebilir.
- Kalsiyum takviyesi kullanıyorsanız randevu alırken söyleyin; bazı merkezler ölçümden önceki en az 24 saat kalsiyum takviyesi almamanızı ister. Kullandığınız diğer ilaçları da bildirin ve merkezin size verdiği talimata uyun.
- Yakın zamanda baryumlu bir film, kontrast maddeli bir tomografi ya da izotoplu bir tetkik (sintigrafi) yaptırdıysanız bunu belirtin; ölçümün 10–14 gün sonraya ertelenmesi gerekebilir.
- Hamilelik olasılığınız varsa mutlaka haber verin.
İşlem sırasında minderli bir masaya uzanırsınız ve cihazın dedektörü ölçülen bölgenin üzerinden yavaşça geçer. Kıpırdamamanız, gerekirse birkaç saniye nefesinizi tutmanız istenir. Ölçüm ağrısızdır ve genellikle 10–30 dakika içinde tamamlanır.
T skoru ve Z skoru ne anlatır?
Raporda ölçülen kemik yoğunluğu da yazar, ancak yorum T ve Z skorlarıyla yapılır.
T skoru, kemik yoğunluğunuzu aynı cinsiyetteki sağlıklı genç erişkinlerin ortalamasıyla karşılaştırır ve bu ortalamanın kaç standart sapma (SD) altında ya da üstünde olduğunuzu gösterir. Menopoza girmiş kadınlarda ve 50 yaş üstü erkeklerde tanı için T skoru kullanılır. Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) TEMD kılavuzunda da yer alan sınıflaması şöyledir:
- Normal: T skoru -1 ve üzeri
- Düşük kemik kütlesi (osteopeni): T skoru -1 ile -2,5 arası
- Osteoporoz: T skoru -2,5 ya da daha düşük
- Ciddi (yerleşmiş) osteoporoz: T skoru -2,5 ya da daha düşük ve buna eşlik eden en az bir kırılganlık kırığı (hafif bir zorlanmayla oluşan kırık)
Tanıda, ölçülen bölgeler arasında en düşük T skoru dikkate alınır. Ayrıca menopoz sonrası dönemde ciddi bir travma olmadan oluşan omur ya da kalça kırığı, ölçümden bağımsız olarak da osteoporoz tanısı koydurur.
Z skoru ise sizi aynı yaş ve cinsiyetteki kişilerin ortalamasıyla karşılaştırır. Menopoza girmemiş kadınlarda, 50 yaş altındaki erkeklerde ve çocuklarda T skoru yerine Z skoru kullanılır. Bu gruplarda “osteopeni” ya da “osteoporoz” yerine “yaşa göre normal” veya “yaşa göre beklenenden düşük kemik kütlesi” ifadeleri yer alır. Z skoru belirgin düşükse hekiminiz kemik kaybına yol açabilecek başka nedenleri araştırabilir.
Sonucu nasıl alırsınız, nelere dikkat etmeli?
Ölçümü değerlendiren hekim raporu hazırlar ve rapor sizi gönderen hekime iletilir; sonucu sizinle o hekim konuşur. Rapor, ölçümün yapıldığı kurumun sonuç sisteminde ya da e-Nabız'daki görüntüleme kayıtlarınız arasında yer alabilir; bulamazsanız ölçümün yapıldığı merkezden isteyin. Sonuç sorgulama yolları için tahlil sonuçları sorgulama rehberine bakabilirsiniz.
Sonucu yorumlarken bilinmesi gereken birkaç nokta:
- Omurga ya da kalçadaki kireçlenme (osteoartroz), kemik çıkıntıları, eski kırıklar, skolyoz, aort damarındaki kireçlenme ya da protez gibi durumlar ölçümü olduğundan yüksek gösterebilir.
- DEXA, osteoporozu kemiğin yeterince mineralleşmediği osteomalaziden ayıramaz. Bu yüzden hekiminiz kalsiyum, fosfor, parathormon ve D vitamini gibi kan tahlilleri de isteyebilir.
- Takip ölçümlerinin mümkünse aynı merkezde ve aynı cihazla yapılması önerilir; farklı cihazların sonuçları birebir karşılaştırılamaz.
- Ölçümün ne zaman tekrarlanacağına hekiminiz karar verir.
Sık sorulan sorular
Kemik yoğunluğu ölçümünde radyasyon alır mıyım?
DEXA X ışını kullanır, ancak doz çok düşüktür; standart bir akciğer grafisinin onda birinden azdır. Ölçüm ağrısızdır ve genellikle yarım saat içinde tamamlanır. Yine de hamileyseniz ya da hamilelik olasılığınız varsa bunu ölçümden önce hekiminize ve çekimi yapan personele mutlaka söyleyin; ölçümün zamanlamasına birlikte karar verilir.
T skorum -1 ile -2,5 arasında çıktı, bu osteoporoz mu?
DSÖ sınıflamasında bu aralık osteoporoz değil, “düşük kemik kütlesi” (osteopeni) olarak tanımlanır; osteoporoz eşiği -2,5 ve altıdır. Ancak menopoz sonrası dönemde büyük bir travma olmadan omur ya da kalça kırığı geçirdiyseniz, T skorundan bağımsız olarak osteoporoz tanısı konabilir. Kırık riski de yalnızca T skoruna bağlı değildir; yaşınız, daha önce geçirdiğiniz kırıklar, kullandığınız ilaçlar ve diğer risk etkenleriniz de önemlidir. Hekiminiz bu bilgileri birlikte değerlendirerek izlem ya da başka bir adım gerekip gerekmediğine karar verir.
Kaynaklar
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği — Osteoporoz ve Metabolik Kemik Hastalıkları Tanı ve Tedavi Kılavuzu (17. güncellenmiş baskı; DSÖ sınıflaması Tablo 2, KMY ölçüm endikasyonları) (yeni sekmede açılır) (file.temd.org.tr, erişim: 15 Ekim 2026)
- NIH NIAMS — Bone Mineral Density Tests: What the Numbers Mean (yeni sekmede açılır) (niams.nih.gov, erişim: 15 Ekim 2026)
- RadiologyInfo (ACR/RSNA) — Bone Densitometry (DEXA, DXA) (yeni sekmede açılır) (radiologyinfo.org, erişim: 15 Ekim 2026)
- e-Nabız — Kullanım Kılavuzu (web) (yeni sekmede açılır) (enabiz.gov.tr, erişim: 15 Ekim 2026)
Bu sayfadaki bilgilerin nasıl hazırlandığını editoryal ilkelerimizde, hangi amaçla kullanılabileceğini tıbbi sorumluluk reddi metnimizde okuyabilirsiniz.