Demir nedir?
Demir, kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobinin yapı taşıdır; hemoglobin de akciğerlerden aldığı oksijeni dokulara taşır. Vücuttaki demirin çoğu hemoglobinde, bir kısmı da karaciğer ve kemik iliğinde ferritin olarak depolanmış hâlde bulunur. Serum demiri, bu toplamın çok küçük bir bölümünü, yani kanda transferrin adlı taşıyıcı proteine bağlı dolaşan demiri ölçer.
Serum demiri gün içinde belirgin biçimde dalgalanır: sabah daha yüksek, akşam daha düşüktür; demirli bir yemek ya da ilaçtan sonra geçici olarak yükselir, iltihaplı hastalıklarda ise düşer. Bu yüzden vücudun demir durumunu tek başına göstermez. Hekimler sonucu genellikle ferritin, demir bağlama kapasitesi ve hemogramla birlikte okur.
Demir tahlili neden istenir?
Hemogramda hemoglobin düşük çıktığında ya da halsizlik, solukluk, çabuk yorulma ve efor sırasında nefes darlığı gibi yakınmalar olduğunda, kansızlığın demir eksikliğinden kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak için diğer demir tahlilleriyle birlikte istenir. Buz ya da toprak yeme isteği ve bacaklarda huzursuzluk hissi de demir eksikliğini düşündürebilir. Ağır adet kanaması, gebelik ya da mide-bağırsak kanaması şüphesi olanlarda da bakılır. Ailesinde demir birikimi hastalığı (hemokromatoz) olanlarda ya da karaciğer değerleri açıklanamayan biçimde yüksek çıktığında, demir fazlalığı araştırılırken de ölçülür.
Demir tahlili öncesi hazırlık
Demir tahlili için genellikle 8–12 saatlik açlık istenir ve kan tercihen sabah verilir, çünkü değer gün içinde düşer. Yemekler ve demir içeren ilaç ya da vitaminler serum demirini birkaç saat içinde yükseltebilir. Demir ilacı kullanıyorsanız tahlil öncesinde ilacınızı nasıl kullanacağınızı hekiminize sorun; yakın zamanda damardan demir tedavisi aldıysanız bunu da belirtin.
Demir yüksekliği ne anlama gelir?
Serum demirinin yüksek çıkmasının sık görülen bir nedeni, kan alınmadan kısa süre önce demir ilacı ya da demir içeren vitamin alınmasıdır. Böyle bir durum yoksa ve yükseklik transferrin doygunluğu, ferritin gibi diğer tahlillerde de destekleniyorsa, vücutta demir birikimi araştırılır. Kalıtsal hemokromatoz, sık kan nakli, talasemi gibi bazı kalıtsal kansızlıklar ve karaciğer hastalıkları bu yönde değerlendirilen nedenlerdir. Uzun süre fark edilmeyen demir birikimi zamanla karaciğer, kalp ve pankreası etkileyebildiği için yüksek bir sonucu hekiminizle konuşun; ek inceleme gerekip gerekmediğine o karar verir.
Demir düşüklüğü ne anlama gelir?
Düşük serum demiri en sık demir eksikliğini düşündürür. Yetişkinlerde eksikliğin arkasında çoğu zaman bir kan kaybı vardır: kadınlarda yoğun adet kanamaları, erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda ise fark edilmeyen mide-bağırsak kanamaları öne çıkar. Yetersiz beslenme, gebelik gibi ihtiyacın arttığı dönemler ve çölyak gibi emilim bozuklukları da neden olabilir. Ancak iltihaplı ya da uzun süren hastalıklarda serum demiri, eksiklik olmadan da düşük çıkabilir. Bu ayrımda ferritin ve demir bağlama kapasitesi yol gösterir; kan kaybı olup olmadığını araştırmak için hekiminiz ek incelemeler isteyebilir.
Demir hakkında sık sorulan sorular
Demir düşük ama ferritin normal, bu ne demek?
Ferritin depoların dolu olduğunu gösteriyorsa, düşük serum demiri çoğu zaman gerçek bir eksiklikten değil, iltihaplı ya da uzun süren bir hastalıkta demirin depolarda tutulmasından kaynaklanır. Kanın akşam alınması gibi geçici etkenler de değeri düşürebilir. Ferritin iltihapta yükselebildiği için yorumda CRP gibi tahliller de göz önüne alınır.
Transferrin doygunluğu (satürasyonu) nedir?
Transferrin, demiri kanda taşıyan proteindir; doygunluk ise bu taşıyıcının ne kadarının demirle dolu olduğunu gösterir ve serum demiri ile demir bağlama kapasitesinden hesaplanır. Düşük doygunluk demir eksikliğinde, ama iltihaplı hastalıklarda da görülür. Belirgin ve tekrarlayan yüksek doygunluk ise demir birikiminin ilk ipuçlarındandır. Sonuç ferritinle birlikte yorumlanır.
Demir eksikliği kansızlık yapmadan da olabilir mi?
Evet. Vücut önce depolardaki demiri kullanır; bu evrede ferritin düşer, ancak hemoglobin henüz normal kalabilir. Depolar tükendikçe hemoglobin de düşer ve demir eksikliği anemisi gelişir. Kansızlık olmasa bile yorgunluk gibi yakınmalar görülebildiğinden, hekiminiz hemogramı demir tahlilleriyle birlikte değerlendirir.