Glikoz nedir?
Glikoz, besinlerdeki karbonhidratların sindirilmesiyle kana geçen ve hücrelerin başlıca yakıtı olan şekerdir. Kandaki düzeyini büyük ölçüde pankreasın salgıladığı insülin hormonu ayarlar: insülin glikozun hücrelere girmesini sağlar, fazlasının karaciğerde ve kaslarda depolanmasına yardım eder. Uzun süre yemek yenmediğinde ise karaciğer depoladığı şekeri kana vererek düzeyin fazla düşmesini önler.
Açlık kan şekeri, gece boyu süren açlığın ardından ölçülen ve son yemeğin etkisinden arınmış değerdir. Bu yüzden vücudun şekeri dengeleme gücünü yalın biçimde yansıtır; diyabet (şeker hastalığı) ile prediyabetin taranmasında, tanısında ve izleminde kullanılan temel testlerden biridir. Düşük sonuç ise hipoglisemi (kan şekerinin normalin altına inmesi) açısından değerlendirilir.
Glikoz tahlili neden istenir?
Açlık kan şekeri, belirti olmasa da diyabeti erken yakalamak için rutin kontrollerde sıkça istenir. Fazla kilo, ailede diyabet, yüksek tansiyon, polikistik over sendromu ya da önceki bir gebelikte şeker yüksekliği gibi risk etkenleri olan kişilerde taramanın bir parçasıdır. Çok su içme, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı veya yaraların geç iyileşmesi gibi yakınmalarda da bakılır. Diyabeti olan kişilerde tedavinin gidişatını izlemek için HbA1c ile birlikte kullanılır. Titreme, terleme ve baş dönmesi gibi düşük şeker belirtileri yaşayanlarda da istenebilir.
Glikoz tahlili öncesi hazırlık
Tahlilden önce 8–12 saat boyunca hiçbir şey yememeniz, su dışında bir şey içmemeniz istenir; şekersiz çay ve kahve, sakız ve sigara da açlığı bozabilir. Bu yüzden kan çoğunlukla sabah, gece boyu süren açlığın ardından alınır. Açlığı gereğinden uzun tutmanız gerekmez. İnsülin ya da şeker düşürücü ilaç kullanıyorsanız, tahlil sabahı ilacınızla ilgili ne yapacağınızı önceden hekiminize sorun; kullandığınız diğer ilaçları da bildirin.
Glikoz yüksekliği ne anlama gelir?
Amerikan Diyabet Derneği (ADA) ölçütlerine göre açlık glikozunun 100–125 mg/dL arasında olması bozulmuş açlık glukozu, yani prediyabet olarak kabul edilir; tekrarlanan ölçümde de 126 mg/dL veya üzerinde bulunması diyabet anlamına gelir. Prediyabet, şekerin diyabet düzeyine ulaşmadığı ama normalin üstüne çıktığı bir ara evredir. Yüksek sonucun başka nedenleri de vardır: yeterince aç kalınmaması, ağır bir enfeksiyon, ameliyat ya da yoğun stres, kortizon türü ilaçlar, pankreas hastalıkları ve Cushing sendromu gibi bazı hormon bozuklukları. Çok yüksek bir sonuca bulantı-kusma, karın ağrısı, belirgin halsizlik ya da sersemlik eşlik ediyorsa bir sağlık kuruluşuna gitmeyi ertelemeyin. Sonucunuzun sizin için ne anlama geldiğini, risk etkenlerinizi bilen hekiminiz değerlendirir.
Glikoz düşüklüğü ne anlama gelir?
Açlık şekerinin düşük çıkması hipoglisemi olarak adlandırılır. Hipogliseminin en sık nedeni, diyabet tedavisinde kullanılan insülinin ya da bazı şeker düşürücü ilaçların etkisinin fazla gelmesidir. Diyabeti olmayan kişilerde uzun süreli açlık veya yetersiz beslenme, aç karnına alkol, ağır karaciğer ya da böbrek hastalığı, böbrek üstü bezi yetmezliği ve çok nadiren insülin salgılayan bir pankreas tümörü (insülinoma) düşüklüğe yol açabilir. Kan alındıktan sonra tüpün uzun süre bekletilmesi de sonucu yapay olarak düşürür. Titreme, terleme, çarpıntı ya da bilinç bulanıklığı yaşadıysanız bunu hekiminize ayrıntılı anlatın.
Glikoz hakkında sık sorulan sorular
Açlık şekeri mi, HbA1c mi daha doğru sonuç verir?
İkisi farklı soruları yanıtlar. Açlık şekeri, kan verdiğiniz sabahki anlık durumu gösterir ve günden güne değişebilir. HbA1c ise son 2–3 ayın ortalama şeker düzeyini yansıtır ve açlık gerektirmez. Biri o günü, diğeri uzun dönemi anlattığı için hekiminiz tanı ve izlemde çoğu zaman ikisine birlikte bakar.
Açlık şekerim bir kez yüksek çıktı, diyabet miyim?
Belirgin şikâyetler yoksa tek bir ölçümle diyabet tanısı konmaz. Hekiminiz genellikle testi tekrarlatır ya da HbA1c ister; gerekirse şeker yükleme testi (OGTT) de yapılabilir. Tahlilden önce tam olarak aç kalmadıysanız ya da o günlerde hastaysanız bunu belirtin, çünkü bu durumlar sonucu yükseltebilir.
Stres kan şekerini yükseltir mi?
Yükseltebilir. Ağır bir enfeksiyon, ameliyat, yaralanma ya da yoğun bir stres döneminde salgılanan kortizol ve adrenalin gibi hormonlar kan şekerini artırır. Yine de yüksek bir sonucu yalnızca strese bağlayıp geçmek doğru olmaz; hekiminiz gerekirse ölçümü daha sakin bir dönemde tekrarlatarak durumu netleştirir.
Açlık şekeri normal çıkarsa diyabet yok demek mi?
Her zaman değil. Bazı kişilerde açlık şekeri normal kalırken yemeklerden sonra şeker belirgin biçimde yükselir; bu durum ancak şeker yükleme testi (OGTT) ya da HbA1c ile ortaya çıkabilir. Fazla kilo veya ailede diyabet gibi risk etkenleriniz varsa hekiminiz açlık şekerine ek olarak bu testlerden birini isteyebilir.