Kortizol nedir?
Kortizol, böbreklerin üst kısmında yer alan böbrek üstü bezlerinin (adrenal bezler) salgıladığı steroid yapılı bir hormondur; halk arasında stres hormonu diye de bilinir. Salgısını beyindeki hipofiz bezinden gelen ACTH hormonu yönetir: kortizol azaldığında ACTH artar, yükseldiğinde azalır.
Kortizol kan şekerinin ve tansiyonun korunmasına yardım eder, iltihap tepkisini frenler, bedenin açlık, hastalık ya da ameliyat gibi zorlanmalara uyum sağlamasını kolaylaştırır. Düzeyi gün boyunca belirli bir ritimle değişir: sabah uyanmaya yakın en yüksek noktasındadır, gece yarısına doğru en aza iner. Tahlilde serumdaki toplam kortizol ölçülür ve bu değer, hormonu taşıyan proteinlerin miktarından da etkilenir. Bu yüzden tek bir sonuç, kanın alındığı saat ve kişinin o anki durumu bilinmeden doğru yorumlanamaz.
Kortizol tahlili neden istenir?
Kortizol ölçümü, böbrek üstü bezlerinin hormon üretiminde bir eksiklik ya da fazlalık olup olmadığını anlamaya yarar. Açıklanamayan halsizlik, kilo kaybı, tansiyon düşüklüğü, tuz isteği ve ciltte koyulaşma hormon yetersizliğini akla getirebilir. Yüz ve gövdede yağlanma, karında mor çatlaklar, kolay morarma, kas güçsüzlüğü, zor kontrol edilen tansiyon ya da kan şekeri ise fazlalık yönünden araştırılır. Hipofiz bezi hastalıklarında ve uzun süre kortizonlu ilaç kullanmış kişilerde, vücudun kendi kortizol üretiminin yeterli olup olmadığını görmek için de ölçülür.
Kortizol tahlili öncesi hazırlık
Kanın alındığı saat sonucu doğrudan etkilediğinden, hekiminiz başka bir saat ya da özel bir test planlamadıysa kan genellikle sabah 7–10 arasında alınır. Aç gelmeniz genellikle gerekmez, ama kan vermeden önce yoğun egzersizden kaçının. Kortizon içeren bir ilaç (tablet, iğne, krem, sprey) ya da doğum kontrol hapı kullanıyorsanız ya da gece vardiyasında çalışıyorsanız bunu hekiminize söyleyin.
Kortizol yüksekliği ne anlama gelir?
Yüksek kortizol her zaman bir hastalığa işaret etmez; stres, ağrı, akut bir hastalık, yoğun egzersiz, gebelik ve östrojen içeren doğum kontrol hapları da değeri yükseltebilir. Nedeni açıklanamayan ve tekrarlayan bir yükseklik ise Cushing sendromunu (vücudun uzun süre fazla kortizole maruz kalması) akla getirebilir. Cushing tanısı tek bir kan tahliliyle konmaz; gece geç saatte tükürükte kortizol, 24 saatlik idrarda serbest kortizol ya da deksametazon baskılama testi (gece verilen bir tabletin ardından sabah kortizol ölçümü) gibi incelemeler gerekir. Bu testlerden hangisinin, hangi sırayla yapılacağını hekiminiz belirler.
Kortizol düşüklüğü ne anlama gelir?
Kan öğleden sonra ya da akşam alındıysa düşük değer olağandır. Sabah alınan örnekte düşük kortizol ise böbrek üstü bezlerinin yeterli hormon üretemediğini düşündürür. Bunun nedeni bezin kendisi (Addison hastalığı) ya da hipofizin yeterince ACTH salgılamaması olabilir. Uzun süre kortizonlu ilaç kullananlarda da vücudun kendi üretimi baskılanabilir. Tanı genellikle ACTH uyarı testiyle doğrulanır. Sonucu, varsa yakınmalarınızla birlikte geciktirmeden hekiminize gösterin.
Kortizol hakkında sık sorulan sorular
Kortizol yüksekliği kilo aldırır mı?
Uzun süreli ve belirgin kortizol fazlalığı özellikle yüz, ense ve karın çevresinde yağlanmaya yol açar; bu, Cushing sendromunun tipik bulgularındandır. Günlük stresin yol açtığı kısa süreli yükselmeler ise tek başına bu tabloyu oluşturmaz. Kilo alımının çok daha sık görülen başka nedenleri vardır; ayrımı muayene ve uygun testlerle hekiminiz yapar.
Kortizol tahlili stres düzeyini gösterir mi?
Güvenilir bir stres ölçüsü değildir. Kortizol günün saatine, uykuya ve o anki gerginliğe göre kısa sürede değişebilir; tek bir ölçüm kişinin genel stres yükünü yansıtmaz. Tahlil daha çok böbrek üstü bezi ve hipofiz hastalıklarını araştırmak için kullanılır.
Kortizol düşüklüğü tehlikeli mi?
Her düşük sonuç böbrek üstü yetmezliği anlamına gelmez; ancak gerçek bir yetmezlik tedavi edilmezse, özellikle ateşli hastalık, kusma ya da ameliyat gibi zorlanmalar sırasında ağırlaşabilir. Düşük kortizol sonucuyla birlikte şiddetli halsizlik, kusma, baş dönmesi ya da bayılacak gibi olma varsa beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun.
Adrenal yorgunluk kortizol tahliliyle anlaşılır mı?
Adrenal yorgunluk, tıpta kabul gören bir tanı değildir; endokrinoloji alanındaki bilimsel kuruluşlar bu kavramı destekleyen yeterli kanıt bulunmadığını belirtir. Uzun süren yorgunluğunuz varsa hekiminiz gerçek böbrek üstü yetmezliğini ve kansızlık, tiroid sorunları, uyku bozuklukları gibi diğer olası nedenleri uygun testlerle araştırır.