PSA nedir?
PSA (prostat spesifik antijen), prostat bezinin salgıladığı ve meninin akışkan kalmasına yardım eden bir proteindir. Büyük bölümü meniye geçer, kana yalnızca küçük bir miktarı karışır. Prostat büyüdüğünde, iltihaplandığında ya da prostatta kanser geliştiğinde kana geçen PSA artabilir. Tahlilde kandaki toplam (total) PSA ölçülür.
PSA prostata özgüdür, ancak kansere özgü değildir. Değer iyi huylu prostat büyümesinde, prostat iltihabında ve idrar yolu enfeksiyonlarında da yükselebilir. Yaş ilerledikçe prostat büyüdüğü için PSA da doğal olarak biraz artar. Bu nedenle tek bir sonuç tanı koydurmaz; hekim değeri yaşınıza, prostatınızın büyüklüğüne ve önceki ölçümlerinize göre değerlendirir.
PSA tahlili neden istenir?
PSA, prostat kanserinin erken tanısında kullanılan başlıca kan testidir. Yakınması olmayan erkeklerde tarama amacıyla istenip istenmeyeceğine, olası yararları ve gereksiz biyopsi gibi sakıncaları konuşulduktan sonra hekimle birlikte karar verilir. İdrar akımında zayıflama, sık ya da gece idrara çıkma gibi prostat yakınmalarında da PSA'ya bakılır. Prostat kanseri tanısı almış erkeklerde ise hastalığın seyrini ve tedaviden sonra yeniden ortaya çıkıp çıkmadığını izlemek için düzenli aralıklarla tekrarlanır.
PSA tahlili öncesi hazırlık
Açlık genellikle gerekmez. Tahlilden önceki 48 saat içinde boşalma (ejakülasyon), uzun süreli bisiklet ya da at binme PSA'yı geçici olarak yükseltebilir; bu yüzden bunlardan kaçınmanız önerilir. Parmakla prostat muayenesi de değeri etkileyebileceği için kan genellikle muayeneden önce alınır. Biyopsi, sistoskopi ya da idrar sondası gibi işlemlerden ve idrar yolu enfeksiyonundan sonra tahlilin zamanlamasını hekiminiz belirler. Finasterid ya da dutasterid kullanıyorsanız mutlaka söyleyin; bu ilaçlar PSA'yı belirgin biçimde düşürür.
PSA yüksekliği ne anlama gelir?
PSA'nın yüksek çıkması prostat kanseri olasılığının araştırılmasını gerektirir, ancak hafif yükselmiş PSA'sı olan erkeklerin çoğunda kanser bulunmaz. İyi huylu prostat büyümesi (BPH), prostat iltihabı (prostatit), idrar yolu enfeksiyonu ve yakın zamanda yapılan prostat işlemleri de değeri yükseltebilir. Hekim genellikle önce tahlilin birkaç hafta sonra tekrarlanmasını ister; gerekirse serbest PSA oranı, prostat MR'ı ve sonrasında biyopsi gibi adımlar planlanır. Bu değerlendirmeyi çoğunlukla üroloji uzmanı yapar.
PSA düşüklüğü ne anlama gelir?
Düşük PSA'nın kendi başına bir hastalık anlamı yoktur. Finasterid ya da dutasterid kullanan erkeklerde değer, ilacın etkisiyle olduğundan düşük çıkar; hekim sonucu buna göre yorumlar. Prostatı ameliyatla alınmış erkeklerde değerin ölçülemeyecek kadar düşük olması beklenir; bu kişilerde önemli olan, düzeyin zamanla yeniden yükselip yükselmediğidir. Kontrol aralıklarını tedavinizi yürüten hekim belirler.
PSA hakkında sık sorulan sorular
PSA tahlili kaç yaşında yaptırılmalı?
Şikâyeti olmayan erkeklerde PSA taraması çoğunlukla 50 yaş civarında konuşulmaya başlanır; ailesinde prostat kanseri olanlarda bu konuşma daha erken yapılır. Taramanın yararları ve olası sakıncaları kişiden kişiye değiştiği için karar, genel sağlık durumunuz ve risk etkenleriniz dikkate alınarak hekiminizle birlikte verilir.
Serbest PSA nedir, ne zaman istenir?
Kanda PSA'nın bir kısmı proteinlere bağlı, bir kısmı serbest hâlde dolaşır. Total PSA hafif yüksek çıktığında hekim serbest PSA'yı da isteyebilir. Serbest kısmın totale oranı düşükse kanser olasılığı daha yüksek, oran yüksekse iyi huylu büyüme olasılığı daha yüksek kabul edilir. Bu oran, biyopsi kararında kullanılan ölçütlerden yalnızca biridir.
PSA normalken prostat kanseri olabilir mi?
Olabilir. Prostat kanseri olan bazı erkeklerde PSA normal aralıkta kalır. Bu yüzden hekim yalnızca tek bir değere değil, muayene bulgularına, PSA'nın yıllar içindeki değişimine ve risk durumunuza da bakar. Önceki sonuçlarınızı saklamanız bu karşılaştırmayı kolaylaştırır.